ابو القاسم سلطانى

286

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

مدر ، محرك معده و در رماتيسم ، آرتريت ، نقرس ، سفليس ، نزله ريوى و در سال 1677 در فارماكوپه انفليس وارد شده است . قديمىترين كتاب پارسى كه شرح آن آمده كتاب مخزن الادويه است كه آن را ذيل " گياكو " آورده و سلطان الحكماء معادل آن را " گواياك " آورده و مىنويسد صاحب مخزن آن را گياكو ناميده است . بنا بر نوشته صاحب مخزن گياكو از ادويه جديد است كه از ارض جديد ( امريكا ) مىآورند . طبيعت آن احتمالا تا اول دوم گرم و در سوم خشك است . در استرخاء ، فالج ، درد مفاصل ، درد مفاصل ، سياتيك ، نقرس ، جذام و اقسام آتشك و قروح خبيثه نافع و آزموده شده است و در اقسام آتشك ( شانكر ، داء الافرنجيه يا كوفت يا سفليس . . . ) از چوب چينى و عشبه مغربيه قويتر است لذا در اين زمان چوب چينى و عشبه مغربيه را بدون گياكو مصرف نمىنمايند . بهتر آن است كه چوب آن را با چهار برابر وزن آن چوب چينى به صورت براده و در پنج برابر وزن هر دو عرق قندى دو آتشه در ظرف شيشه يا چينى ريخته درب آن را خوب بسته تا بخار آن بيرون نرود و تا چهل روز در آفتاب مىگذارند و مرتبا هم مىزنند سپس صاف نموده و در شيشه مىريزند و درب آن را بسته در جاى سرد مىگذارند . صاف شده به رنگ سرخ ياقوتى شفاف است . مقدار خوراك بسته به بنيه بيمار و ضعف و شدت بيمارى 30 تا 45 گرم ، 60 تا 90 گرم و 60 تا 120 گرم در روز مىباشد . معمولا ظرف مدت 20 روز اثار بهبودى ظاهر مىشود و گاهى تا 50 روز به درازا مىكشد و بيمار بايد در اين مدت از خوردن نمك ، ترشى ، شستشوى بدن با آب سرد ، عصبانيت ، نزديكى جنسى اجتناب و در حفظ عرق كوشا باشد ( 1 * ) . سلطان الحكماء ذيل گواياك مىنويسد موارد مصرف آن در چهار موضع است : در مستعدين مرض سكته ، چه دارو باعث مىشود خون از مغز متوجه قسمت‌هاى پائين شود در اين حالت مخلوطى از 5 / 1 گرم پودر گاياك و همين مقدار پودر طرطر را چند شب متوالى وقت خواب ميل مىنمايند . دوم در عسر طمث ( قاعدگى دردناك ) كه با درد كمر همراه باشد 30 الى 120 قطره تنتور گاياك . سوم در درد عضلات و مفاصل و سفليس تنتور به همين مقدار ، چهارم در نقرس هر روز يك قاشق شورباخورى ( سوپ‌خورى ) از محلول 15 گرم گاياك در يك بطرى عرق نىشكر ( 2 * ) . ناظم الاطباء مىنويسد " گياك يكى از ادويه كبير الفايده است " و طرز تهيه تيزن ( جوشانده ) ، عصاره ، شربت ، شربت ضد رماتيسم ، شربت ضد مفصلى ، تعفين ( تنتور ) ، الكسير ضد مفصلى و تركيباتى از آن را شرح داده است . رجوع شود به پزشكىنامه ( 3 * ) . قسمت مورد استفاده : چوب و رزين تركيبات شيميائى : چوب گاياك حدود 15 تا 20 درصد رزين دارد . 1 - رزين گياه محتوى گايارتيك اسيد Guaiaretic acid يا گاياسيك اسيد Gaiac acid به فرمول C 20 H 24 O 4 ، گاياسين Guaiacin ، ايزوگاياسين Isoguaiacin ، هيدروگايارتيك اسيد